Zelzele bölgelerinde inşaat süreci nasıl işliyor?

Günce Akpamuk
BBC Türkçe

Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanı Murat Kurum, 7 Mart’ta yaptığı açıklamada, 6 Şubat’ta meydana gelen zelzelelerin akabinde Gaziantep, Adıyaman, Kilis, Hatay, Kahramanmaraş, Şanlıurfa, Malatya, Adana ve Osmaniye’de ihale sürecini tamamladıkları 21 bin 62 konutun imaline başlandığını açıkladı. Kurum, 13 Mart’ta yaptığı açıklamada da, “72 bin 596 ev yapacağımız Kahramanmaraş’ta da ilk kazmayı vurduk” dedi.

Bakan Kurum, ihale sürecinin başlamasından bir gün önce, yani 20 Şubat’taki açıklamasında ise bu süreçte Emlak Konut, Yapı İşleri, Kentsel Dönüşüm, Mekansal Planlama ve Milli Emlak Genel Müdürlüklerinin, Toplu Konut Yönetimi Başkanlığı (TOKİ) koordinasyonunda, eşgüdüm içinde çalıştığını söylemişti.

Bu açıklamaların akabinde BBC Türkçe olarak ihale sürecinin nasıl işlediği, hangi şirketlerin hangi bölgelerde inşaata başladığı, bu yerlerdeki zemin etütleri ve haritalandırmaların ne zaman tamamlandığı, inşaatı tamamlanan konutlarda kimlerin oturacağı gibi sorulara cevap aradık.

Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı ile TOKİ, bu husus ile ilgili sorularımıza karşılık vermedi.

İhale süreci nasıl işliyor?

Kamu İhale Kurumu’nun “ihale arama” sayfasında zelzele bölgesindeki inşaatlara dair tamamlanan ihaleler açıklanmaya başlandı.

BBC Türkçe’ye konuşan Uluslararası Şeffaflık Örgütü Temsilcisi Avukat Oya Özarslan, “Açıklamalardan gördüğümüz, anladığımız kadarıyla Kamu İhale Kanunu’nun 21/b bendi kullanılıyor. Bu da pazarlık metoduyla ihale sistemi. Yani açık ihale sisteminin dışında kalmış olunuyor. Süreci kamu ihale sayfasında görememe nedeni bu. TOKİ yapıyor bunları ve onun sayfasında da yok” diyor.

Özarslan, 21/b bendine göre doğal afet, salgın hastalık aynıi durumlarda alımı hızlandırmak ismine kullanılan pazarlık yordamı ihale yolunun aslında doğal afet sırasında çadır, su, yiyeceki acil temin edilmesi gereken konularda uygulanması gerektiğini belirtiyor.

Pazarlık metodu ihale sisteminde her şirketin bu ihalelerden haberdar olmadığını ve belli kurumlara davetiye gönderildiğini, ihaleyi alan isimlerin de ihale süreci bittikten sonra açıklandığını ifade eden Özarslan, sözlerini şöyle sürdürüyor:

“Kendi takdir ettikleri kurumlar bunlar. Ayrıyeten ihaleleri izleyen uzmanlara göre, açık yordamla yapıldığında kamunun faydasına olacak şekilde bir indirime gidilebildiğini görüyoruz fakat pazarlık yordamıyla yapılan ihalelerde ekseriyetle maliyet artışı söylediği söz edilen oluyor.

“Bu dar bir pasta ve bu pastanın içerisinde hangi siyasi istikameti olan kümelerin, nasıl rol aldığını bilmiyoruz. Anladığımız kadarıyla 21 Şubat’ta başlayan süreç çok süratli ilerliyor. 50 taneyi geçmiş ihale ve toplam sayı da 350 ila 400 milyar arasında tahmin ediliyor. Bu harikulade bir sayı.fakat açık ihale sürecinde olmaması bu kadar büyük bir kaynağın nereye gittiği sorusunu doğuruyor”.

Özarslan, Uluslararası Şeffaflık Örgütü’nün Kamu İhale Kurumu’nun kendi istatistikleri üzerinden hazırladığı raporu hatırlatarak, “2004 yılında pazarlık adabıyla yapılan ihaleler yüzde 10 iken, 2021’de bu yüzde 23,21’e çıkıyor. yıllarda açık ihaleler yüzde 75 iken 60’ın altına düşmüş” diyor.

Şehir plancıları devreden çıkarıldı

Kendisi de il plancısı olan Gayrimenkul için Strateji Platformu’nun (GİSP) Başkanı Hakan Gümüş, BBC Türkçe’ye yaptığı açıklamada, seçim olmasaydı bu kadar süratli hareket edilmeyeceğini söylüyor:

“Planlama önemli ve kapsamlı bir iş. Öncelikle, yeni gelişme ve konut alanlarının nerede olacağına karar vermeniz için taban etütlerinin yapılması lazım. ‘Zemin etütleri evvelce elimizde vardı’ deseniz bile sarsıntı bütün yer halini değiştirdi.

“İkinci mevzu ise kenti yeniden inşa etmek yalnızca bina dikmek demek değil. Kalıcı konut yapalım ve bir an önce taşıyalım isteniyor. ama bu kentin toplanma yerleri, sosyal alanları, eski kent merkezleriyle ulaşım ilişkileri vs bütün bunların sağlıklı bir şekilde planlanması lazım.”

BBC Türkçe’ye konuşan TMMOB İl Plancıları Odası (ŞPO) Yönetim Kurulu Başkanı Gencay Serter ise bu süreci yönlendirenin 24 Şubat 2023 tarihinde yayımlanan 126 numaralı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi olduğuna dikkat çekiyor ve kararnameyle, planlamanın devre dışı bırakılarak sürecin hızlandırıldığını ifade ediyor:

“Kararnamenin özü; bir yerde taban etüdü yapıldıysa, varsa ve uygunsa, direkt vaziyet planı üzerinden ruhsatlandırma yani inşaat yapabiliyor.”

“Zemin bunlardan yalnızca bir bileşen”

ŞPO olarak bir kenti kurmak için yalnızca yer uygunluğunun kâfi kural görülmemesi gerektiğini düşündüklerini belirten Serter, “Zemin bunlardan yalnızca bir bileşen” diyor.

Serter planlama sırasında kültür, turizm, tarım, milli savunma bakanlıkların yanı sıra DSİ aynıi kamu kurumlarının görüş vermesi gerektiğini belirtiyor ve ekliyor:

“Şu anda yerleşilebilirlik tahlili yapılıyor yani taban açısından sağlam yerler aranıyor lakin oranın örneğin sel açısından bir afet riski taşıyıp taşımadığı bilgisi yok. Yalnızca Çevre ve Şehircilik Bakanlığı tarafından, sarsıntı açısından değerlendirildiği için bu eksik bir değerlendirme.

“Kentler ticaretiyle, endüstrisiyle, konut alanlarıyla, eğitim alanlarıyla, alt yapısı ve üst yapısıyla, bir bütün. Bütünlüklü bir şekilde planlanması gerekiyor. Bu uzun vadeli ve kompleks yapıyı çözümlemenin yalnızca tek bir yolu var: İl planlama. Bizim mesleğimize, il planlama disiplinine tahminen ülke tarihinde en çok ihtiyaç duyulan devirde, pek irrasyonel bir yaklaşımla biz devre dışı bırakıldık. Kurumlardan görüş alınması zaruriliği bile yok. Planların askı süreci yok. Bunun sonucunda da bir afetten kaçarken öbür afetlere yakalanma riski var. aynı vakitte da nitelikli ve konforlu kent kurgularını yakalamama riski var”.

Uluslararası Şeffaflık Örgütü Temsilcisi Özarslan da Hatay Havalimanı örneğini vererek bu sürecin çabukla değil, ihtimamla ilerlemesi gerektiğini belirtiyor:

“Bu dersleri almış olmamız lazımdı. Hatay Havalimanı, sivil toplumun itirazına, dava açmasına, uzun süre de o dava sürecini yürütmesine karşın neredeyse inatla tekrar oraya yapıldı ve sarsıntı anında kullanılamayacak hale geldi. Sivil toplumu hiç işin içine katmadanfakat kamuya da bir açıklığı olmadan büyük bir çabukla işleyen bir süreç görüyoruz.”

İnşaatlar nerelerde yapılacak?

Serter, 126 No’lu kararnameyle mera ve orman alanlarının da yapılaşabilir alan olarak görüldüğünü söylüyor ve ekliyor:

“Planlamada şöyle bir şey vardır, biz mera ve orman alanlarını olağanda korumak isteriz. Yalnızca taban üzerinden değerlendirme yaptığınız zaman üzerindeki mera alanının sizin için çok değeri harbiyesi olmuyor.bütün bir kentin yakın etrafıyla bütünlüklü olarak tahlili yapılsaydı tahminen mera ve orman alanlarında hiç yapılaşmaya ihtiyaç duymayacağımız kent kurguları yaratabilirdik”.

İnşaat için belirlenen yerlerin kamu toprağı olma mecburiliği bulunmadığını, kamulaştırma aynıi araçların da 126 No’lu kararnamede olduğunu belirten Serter, dağlık kesitlerin taban açısından daha inançlı olduğu fikriyle hareket edildiğini söylüyor.

“Biz ‘Dağlara yerleşilmesin’ demiyoruz. Eski kentlerin hepsineşekilde yerleşilsin de demiyoruz. Şayet yapılan daha ayrıntılı çalışmalarla buralar ‘yerleşilemez alan’ olarak ortaya çıkarsa, oradaki malikleriyle bu mevzu tartışılıp onlara durum izah edilip diğer yerlere gönderilmeli. Eski kentlerde yaşanabilir yerler varsa onlar da kıymetlendirilebilir.”

Gümüş ise “Şu anda Hazine’ye ait olan ve nispeten sağlam tabana sahip zirve yamaçlarında bulunan topraklara yerleşilmeye çalışılıyor. Farklı mimari gruplar master plan için çalışıyor. Bu çalışmalar Elbistan’da, Hatay’da, Kahramanmaraş’ta devam ediyor” diyor.

İnşaatların başlayabilmesi için teknik olarak çok önemli bir çalışma yapıldığını belirten Gümüş, “Mevcut taban etütleri üzerinden mümkün olan en doğru lokasyonlara yerleşilmeye çalışılıyor. Kente olan uzaklığı, yeşille ilişkileri aynıi çağdaş tasarım kriterlerine dikkat ediliyor. Yalnızca ivedi edilmesinde sorun görüyorum. Halbuki, çok süratli bir şekilde konteyner kentlere taşınması gerekirdi. Sonrasında planlama sürecinin daha sindirilerek yürütülmesi gerekirdi” diye ekliyor.

İnşaatın başlaması ne demek, GYODER ve büyük şirketler bu sürecin neresinde?

Gayrimenkul Yatırımcıları Derneği (GYODER) Başkanı Mehmet Kalyoncu, zelzele bölgesindeki yeni il merkezlerinin “master plan tasarımı” için “gönüllü olarak” çalışmaya başladıklarını açıkladı. Kalyoncu master plan çalışmalarının bütçesinin GYODER tarafından karşılanacağını ifade etti.

GYODER’in 7 Mart tarihli basın açıklamasında, “GYODER olarak, zelzele bölgesinde imar ve ihya edilecek olan yeni il merkezlerinin ‘kentsel strateji, masterplan ve mimari tasarımları’ için tamamen istekli bir şekilde tabiatla uyumlu, dizayna değer veren, en uygun tekniği baz alan ve toplumumuzun menfaatlerini önceleyen bir bakış açısıyla teklif niteliğinde bir çalışma yaparak elimizden gelen katkıyı sunmak için çabalıyoruz” denildi.

Açıklamada, “Tasarım sürecinin dışında herhangi bir sürecin içinde GYODER olarak bulunmadığımızı da kamuoyunun bilgisine sunarız” ifadesi yer aldı.

“İnşaatın başlamasından kasıt mimari projelerin başlaması demek” diyen Gümüş süreci şöyle anlatıyor:

“Mart sonu, Nisan başında master planlar açıklanıp işe başlanması hedefleniyor. GYODER süreci koordine ediyor. Hatta yabancı mimarlar da bölgeye getirildi.

“Sonra da makul bölgeler, GYODER üyesi olan büyük inşaat firmaları arasında hisse edildi. Hisse edilmeyi yanlış anlamayın, bu büyük bir kar beklentisiyle, büyük paralar kazanmak için yapılmıyor. Tam karşıtı birçoğu bunu bağış olarak yapıyor. Kimileri da maliyet artı düşük bir karla yapacak. GYODER üyesi büyük inşaat firmaları taşın altına elini koydu demek daha doğru.

“Bakanlığın denetiminde ihale süreci olacak ve bakanlıkla anlaşma yapacaklar.”

Gümüş son olarak, bu master planların mimarlık ofislerinden istendiğini lakin olağanda bunun il planlama işi olduğunu belirtiyor:

“Çünkü mimarlık ve il planlama ölçek itibarıyla da çok başka işler. Master planların il plancılar tarafından yapılması gerekirdi”.