Cumhuriyet’in 100. yılı: Türkiye’de Kadın Hareketi nasıl evrildi?

Günce Akpamuk
Türkiye’de bayan hakları çabası, Osmanlı İmparatorluğu’nun son döneminde, bilhassa II. Meşrutiyet’in gündemini oluşturan özgürlük ve eşitlik fikrinin yaygınlaşmasıyla, cinsiyet ayrımının sorgulanmasıyla sesini yükseltmeye başladı. II. Meşrutiyet’in ilan edildiği 1908’den, Uluslararası Bayanlar Birliği Kongresi’nin İstanbul’da yapıldığı 1935’e kadarki “feminizmin ilk evresi” diyebileceğimiz devirde, bayanlar toplumda faal ve görünür hale geldi. Türkiye’deki bayan hareketleri üzerine çalışan siyaset bilimci Prof. Yeşim Arat, bayan hakları uğraşının 100 yıl içinde geliştiğini, istenen hakların değiştiğini, mücadeleye katılan bayanların çeşitlendiğini, mücadele prosedürlerinin çoğalıp renklendiğini söylüyor. BBC Türkçe’ye konuşan Arat, “Belki de en büyük kazanım bayan hareketinin kendisiydi” diyor. Arat’a göre bayanlar, mücadele verdikleri eğitim ve iş hayatına katılım gibi haklardan daha yaygın bir biçimde yararlandı; daha önce gündeme getirilmeyen bayanlara yönelik şiddet ve cinsel özgürlükler sıkıntılar kamusal alanda görünür kılındı: “Toplumun, devletten aileye, eğitimden medyaya kadar tüm kurumlarına biçim veren ataerkil kıymetler açığa çıkarıldı, protesto edildi. Bu hususlarda bilinçlenme farklı sınıflardan, farklı etnik kimlik ya da farklı dini inanç sahibi bayanlar arasında arttı. “Kadınların mücadele usulleri de çeşitlendi. Bayanlar bayan olmaktan doğan problemlerine dikkat çekmek ve tahlil bulmak maksadıyla etkinlikler düzenlediler. Zaman içinde internette oluşturulan feminist ağlar mücadeleye, direnişe güç kattı”.

Mücadele cumhuriyetten önce başladı
Cumhuriyet kurulmadan önce, bilhassa Balkan Savaşları ve Birinci Dünya Savaşı sürerken iş gücünde erkeklerin yerini bayanlar almaya başladı. BBC Türkçe’ye konuşan sosyolog Prof. Ayşe Durakbaşa, bu devirde eğitimli bayanların bankalarda, devlet ofislerinde çalışmaya başladığını; birtakım bayanların ise cephe gerisinde hemşire yahut hasta bakıcı olarak ya da askeri giysi atölyelerinde çalıştığını, bilhassa hayır kurumlarındaki faaliyetleriyle toplumsal hayatta çok önemli roller üstlendiklerini söylüyor. Durakbaşa ayrıyeten 1917 Hukuk-ı Aile Kararnamesi’nin o dönem Müslüman bir toplumda yapılan en ileri aile hukuku düzenlemesi olarak tarihe geçtiğini, sonraki yıllarda aile hukuku ve bayan hakları reformlarında çok önemli bir müracaat kaynağı olduğunu belirtiyor. Birinci Dünya Savaşı, dünyada da bayanlar için eşitlik ve seçme-seçilme mücadelesinde dönüm noktası oldu. Milli Mücadele döneminde ise bayanlar hem siyasi hem de toplumsal sorumluluklar üstlendi, yayınlar yaptı. “Sabiha Sertel’in Büyük Mecmuası’nın (1919-1920) çağdaşlaştırıcı misyonu, cumhuriyetin habercisidir” diyen Prof. Zafer Toprak, bayan uğraşının cumhuriyet fikrine ve onun yayılmasına pozitif tesiri olduğunun altını çiziyor. Aynı şekilde cumhuriyetin ilanı ve sonrasında kabul edilen ıslahatların da bayan gayretine büyük katkısı oldu. Prof. Yeşim Arat, bayanların geleceklerine biçim vermek için irade gösterip mücadeleye başlamalarının millet egemenliğine, yani cumhuriyete meşruiyet kazandırdığını belirtiyor: “Bu mücadele, bu türlü bir egemenlik fikrini besleyen bir teşebbüs. Cumhuriyetin ilanı da bayanların uğraşını verdikleri hakların kazanılmasının kapılarını açtı.”

1930’larda İstanbul Teknik Üniversitesi’nde bayan öğrenciler.

Seçme ve seçilme hakkının peşinde
“Cinsel ayrıma dayalı geleneklere bağlı Müslüman bir toplumda bayan ihtilalini gerçekleştirmek için öncelikle zihniyet alanında birtakım kalıpların yıkılmasını gerektiriyordu” diyen Prof. Ayşe Durakbaşa; Osmanlı’nın Batıcı, modernist, ilerlemeci erkek aydınları ile Şukufe Nihal, Ulviye Mevlan, Halide Edib, Müfide Ferid, Nezihe Muhiddin, Sabiha Sertel aynıi bayan müelliflerin cumhuriyet aydınlanması için fikrî yeri hazırladığını belirtiyor. Henüz ne Cumhuriyet ne de Halk Fırkası kurulmamıştı. Bayanlar Haziran 1923’te, Nezihe Muhiddin başkanlığında Bayanlar Halk Fırkası’nı kurdu. Ana amaçları toplumsallaşma, eğitim ve akabinde siyasetti. Fıkra ismi bayanları siyasetle ilişkilendirmeyen etraflarda yadırganmış, bayan ve erkek eşitliğinden yana olan birtakım çevreler ise ülkenin cinsiyet ayrımı yapmaksızın tek parti çatısı altında birlik olmasından yana tutum almıştı. Ankara’nın fikri de bu istikametteydi ve bayanlara cemiyet kurmaları önerilmişti. Böylelikle Türk Bayanlar Birliği doğdu. Birliğin Cumhuriyet devrinin en tesirli bayan örgütü olduğunu söyleyen Durakbaşa, “programlarındaki emellerden birinin bayanlar için seçme ve seçilme hakkının kazanılması” olduğunu belirtiyor ve aslında Osmanlı feministlerinin de Batılı ülkelerdeki oy hakkı çabasını yakından izlediğini, bayan mecmualarında bu yönde yazılar kaleme aldıklarını söylüyor. Kadınlar, Mütareke döneminde toplumsal olarak daha görünür hale gelmekle bir arada, cumhuriyet ilan edildiğinde toplum bayan ve erkek eşitliği konusunda şimdi ortak bir noktada buluşmuyordu.

30 Ekim 1930’da Türkiye’de bayanlar ilk defa belediye seçimlerinde oy kullandı.

BBC Türkçe’ye konuşan Doç. Dr. Ahmet Kuyaş, 1924’te kabul edilen yeni anayasanın hazırlıkları sırasında çoğunluğu Mustafa Kemal’in destekçilerinden oluşan Anayasa Kurulu’nda hazırlanan seçmen hususunun, “25 yaşını bitirmiş her Türk seçmendir” şeklinde olduğunu belirtiyor ve ekliyor: “Yani o madde kabul edilse, bayanlar 1924’te seçmen olacaklardı. ama meclis bunu üçte iki çoğunlukla kabul etmiyor. Madde kurula geri gönderiliyor ve ‘25 yaşını bitirmiş, her erkek Türk seçmendir’ biçimini alınca lakin üçte iki çoğunluğu aşabiliyor”. Kadınlar seçme hakkı için belediye seçimlerinde 1930’u, milletvekili seçimleri için ise 1934’ü bekleyecekti. Durakbaşa, tekrar de Türkiyeli bayanların ne Jön Türkler dönemi ne de Kemalist Cumhuriyet’te, ABD’de yahut Avrupa’dakiler gibi faal ve yaygın bir oy hakkı uğraşı yürütmediklerini, militanca hareketlere girişmediklerini vurguluyor: “İçinde yaşadıkları Müslüman toplumun muhafazakar eğilimlerine karşıt düşmemeye itina gösteren ölçülü bir yol izlemeyi tercih ettiler”. Prof. Arat’a göre ise bu dönem “kadınların hak arayışlarında bir evreydi”: “Reformlardan, o periyotta Batılı çağdaşlaşma emelini güden devlet de, bayanlar da yararlandı. Tabiatı gereği, toplumsal hareketlerin sürekliliği olmuyor. Uygun kurallarda yükseliyor, sonra alçalıyorlar. Bunu da unutmamak gerek”.

Dönüm noktası 1926’da kabul edilen Uygar Kanun
Uzmanlara göre cumhuriyet döneminde bayan uğraşının dönüm noktalarından biri ve tahminen de ona en büyük katkıyı veren 1926’da kabul edilen Uygar Kanun’du.

“Benim fikrime göre, Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluşundan sonra bayan hakları alanında en çok önemli ve radikal atak, dini asıllara dayanmayan bir Uygar Kanun’un kabulüdür” diyor Durakbaşa. Yeni yasanın, aile hukukunun şeriat kararları çerçevesinden çıkarılmasının; maddelerin da toplumla birlikte değişen kadın-erkek, evlilik ve aile bağlantılarına uyumlu bir biçimde değiştirilmesine imkan yarattığını da ekliyor. “Cumhuriyet tarihinde bayan çabası için en önemli kilit noktası laiklik projesiydi” diyen Prof. Yeşim Arat ise “Başta bayanlarla erkeklere, o periyodun pahaları çerçevesinde eşit yurttaşlık tanıyan Uygar Kanun’un 1926’da kabulü olmak üzere, laikliğin yerleşmesine destek olan tüm ihtilaller, bayanların hak kazanımlarına ivme verdi” diyor: “Bu haklar uğraşlarının altyapısını oluşturdu. Eğitimde birliğin sağlanmasından harf ihtilaline, halifeliğin kalkmasından tekkelerin kapatılmasına…Din ve devlet işlerini ayıran tüm ihtilaller, bayanların siyasal haklarını tanıyan kanunların hepsi çok önemliydi”.

1930’larda Latin alfabesiyle yazmayı öğrenen farklı yaş kümelerinden bayanlar, İstanbul.
Ancak dini kuralların yanı sıra kültürel alışkanlıkların da cinsiyet eşitsizliği içeren yasalar üretebildiğini belirten Durakbaşa, “Nitekim 1926 yılında İsviçre’den alınan Uygar Kanun evlilik içinde bayanı erkeğe bağımlı olarak tanımlıyordu, birtakım kanun hususları de Türkiye toplumunun klâsik ataerkil yapısına uyumlu hale getirildi” diyor. Durakbaşa’ya erkeğin “aile reisi” olarak tanımlandığı aile tertibinde, cinsiyetçi rol paylaşımı benimsenmiş; erkeğe evi geçindirme yükümlülüğü, bayana da kocasının yardımcısı olma ve ev işlerinin vazifesini üstlenme görevi verilmişti: “Ayrıca evli bayanın kocasının soyadını taşıması, mesleksel faaliyette bulunmak yahut çalışmak için kocasının isteğini almak zorunda olması, mal ayrılığı unsuru bundan ötürü evlilikte edinilen malların çoğunlukla kocaya ait sayılması, ortak meskenin yerinin seçiminde kocanın kelamının belirleyici olması benzeri evlilikte erkeğe üstünlük veren kanun hususları bulunuyordu”.

‘Solun 1960 sonrası güçlenmesi bayan hareketi için çok önemli bir gelişmeydi’
Prof. Arat, solun 1960 sonrası güçlenmesinin bayan hareketi için çok önemli bir gelişme olduğunu söylüyor. Arat’a göre, sol hareket eşitlik fikirlerinin yayılmasını sağlarken ve Batı’da bayan hareketi gelişirken; bayanlar sol hareket içinde eşit olmadıklarının şuuruna vardılar ve bu da bağımsızlıkları için mücadeleye davetiye çıkardı.

Prof. Durakbaşa, Türk Uygar Kanunu’ndaki eşitsizliklere itirazların ve değişiklik tekliflerinin 1969’da Türk Bayanlar Birliği ve 1977’de Bayan Haklarını Müdafaa Derneği tarafından TBMM’ye iletildiğini lakin sonuç alınamadığını belirtiyor. Akabinde 1980’lerin ortasında gelişen ikinci dalga feminist mücadele içindeki bayan örgütlerinin, 1993’te 100 bin imza toplayarak değiştirilmek istenen yasa hususlarıyla ilgili talepleri Meclis Başkanı’na sunduğunu ekliyor. ama bu maddeler 2001’deki Yeni Uygar Kanun’a kadar değiştirilmedi. Durakbaşa, 2003’te Yeni Ceza Kanunu’nda cinsiyet eşitliğine aykırı unsurların büyük ölçüde kanundan çıkarıldığını, benzeyenyıl İş Kanunu’nda bayanlar lehine kimi düzenlemeler yapıldığını da hatırlatıyor.

AB üyeliği maksatları ve bugün
Türkiye, 2011 yılında imzaladığı İstanbul Sözleşmesi’nden Mart 2021’de Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi’yle çekilmişti. Durakbaşa 2012’de, 1998’de yürürlüğe giren 4320 sayılı Ailenin Korunması Hakkında Kanun yerine, İstanbul Kontratı kararlarına uygun olarak hazırlanan ve bayanlara yönelik erkek şiddetini caydıracak kararların uygulanmasıyla ilgili daha tesirli yaptırımlar içeren 6234 sayılı Ailenin Korunması ve Şiddetin Önlenmesine Dair Kanun’un kabul edildiğini hatırlatıyor. Bunların, “iktidarın Avrupa Birliği üyeliği maksatları benimsemiş göründüğü ilk döneminde gerçekleştiğini” ekliyor. Ancak Durakbaşa’ya göre bugün durum farklı: “Bütün bu yasal gelişmeler bugün iktidarda olan AK Parti’nin bayan yandaşları tarafından da benimsendi ve desteklendi. Lakin iktidarın şu an yeni anayasa teşebbüsü ve Uygar Yasa’nın bilhassa Aile Hukuku ile ilgili unsurlarını yeniden düzenlemeye yönelmesi, seküler feminist bayan hakları savunucuları tarafından mevcut kanunların eğilip bükülmesine ve hatta delinmesine dönük ataklar olarak görülüyor.

“Kadınların karşısında dinî cemaatler, tarikatlar, ideolojik olarak siyasal iktidarla bütünleşik hareket eden ekonomik çıkar grupları, devasa bir teşkilat haline gelen ve din hizmetleri ismi altında siyasal propaganda aygıtına dönüşmüş olan Diyanet İşleri Başkanlığı, geçtiğimiz seçimlerde Cumhur İttifakı’na eklemlenen Yeniden Refah Partisi ve HÜDA PAR kadın-erkek eşitliğini küfür aynıi gören siyasi partiler, erkek haklarını savunduklarını iddia eden baskı grupları ve siyasal iktidarın hizmetinde, bayan tersi söylemi bayan hakları savunucularına karşı kullanan bayan sözcüler var”.

Kadına yönelik şiddet ve İstanbul Sözleşmesi
Arat, bayana yönelik şiddetin çok acil, çok boyutlu, kesin tahlil bekleyen en çok önemli sorun olduğunu belirtiyor: “Bu hususta 100 yılda bir bilinçlenme olduartık bilinçlenmenin ötesinde meseleye deva bulunması gerek. Devanın ne olduğu da malum. Siyasal iradenin uygulamaya geçmesi gerek. İstanbul Mukavelesi, bayana yönelik şiddetin tahlil sürecine yeşil ışık yakan, meşruiyet veren, güçlendiren bir araçtı. Bunu yok ettiler. Yerine konan bir şey de yok. “Türkiye toplumunda aile içi şiddet hadiseleri, çocuk istismarı hadiseleri artarken, insan hakları ve bayan hakları zıddı telaffuz, politikler tarafından bilhassa geçtiğimiz seçim döneminde çok rahatlıkla kullanılır oldu” diyen Prof. Durakbaşa da ayrımcı, nefret yüklü lisan ve zihniyetin, “aileyi korumak adına” maddelere yerleştirilmeye çalışıldığını söylüyor: “İstanbul Sözleşmesi’nden çıkılması, AK Parti’nin MHP ile kurduğu ittifakla perçinlenen ve ‘milli beka’ söylemi diye ifade edilen, aslında her şartta iktidarın bekası için muhaliflerin düşmanlaştırılması, ‘terörist’ olarak kriminalleştirilmesi, üstüne üstlük ‘sapkın’ olarak damgalanmasını da içeren siyasi şiddet iklimi içinde gerçekleşti. “Türkiye’de neredeyse her gün bir bayan erkek şiddetine kurban giderken, şiddet kurbanları kendilerini koruyacak önlemler içeren ve bu önlemler için devletleri yükümlü kılan güçlü bir uluslararası yasa metninden yoksun edilmiş oldu”.   Prof. Ayşe Durakbaşa, “Bugün feminist olsun olmasın Türkiye’de yaşayan tüm bayanların, bayan hakları savunucularının devletin laik niteliğini bertaraf edecek politik atakların karşısında durması gerek” diyor ve ekliyor: “Kadınların, Anayasa’nın 10. Maddesi’ne 2004 yılında eklenen ‘Kadınlar ve erkekler eşit haklara sahiptir. Devlet, bu eşitliğin yaşama geçmesini sağlamakla yükümlüdür’ kararına uygun olarak, bu yükümlülüğü yerine getirmesi konusunda siyasi iktidara baskı yapması gerekiyor.”