AB’nin 2022 Türkiye raporu: Demokrasi ve insan haklarında daha da geriye gidildi

AB, Batı Balkan ülkeleri ve Türkiye için 2022 Genişleme Paketi’ni ve ülke raporlarını açıkladı. Türkiye için hazırlanan 140 sayfalık rapor …

Gündem

13.10.2022 10:21

A⁺

A^-

AB, Batı Balkan ülkeleri ve Türkiye için 2022 Genişleme Paketi’ni ve ülke raporlarını açıkladı. Türkiye için hazırlanan 140 sayfalık rapor, bilhassa demokrasi, insan hakları ve hukukun üstünlüğüi temel hususlarda gerilemenin sürdüğünü ve üyelik için gerekli olan AB müktesebatına ahenk konusunda bir ilerleme olmadığını kayda geçirdi.

Demokratik gerileme devam ediyor
AB’ye göre, Türkiye’nin demokratik kurumlarının işleyişinde önemli noksanlıklar var. Demokratik gerilemenin sürdüğünü, başkanlık sistemindeki yapısal eksikliklerin giderilmediğini kaydeden rapor, “Meclis, hükümetin hesap verebilirliğini sağlayacak gerekli araçlardan mahrum olmaya devam etmektedir. Anayasal mimari; yasama, yürütme ve yargı arasında sağlam ve tesirli bir kuvvetler ayrılığı temin etmeden yetkileri Cumhurbaşkanlığında merkezileştirmeye devam etmiştir,” tespitinde bulundu. AB raporunda yargının, terörle ilgili suç tezlerine dayanarak muhalefet partili milletvekillerini “sistematik bir şekilde” hedef almaya devam ettiği bildirildi. Rapor, 2019 yerel seçimlerinden sonra 48 belediye liderinin görevden alındığını anımsatarak, “İktidardaki koalisyon hükümetinin muhalefet partilerinden belediye başkanları üzerindeki baskısı, yerel demokrasiyi daha da zayıflatmıştır. Muhalefet partilerinin belediye başkanları, idari ve adli soruşturmalarla karşı karşıya kalmıştır. Güneydoğu’da yerel demokrasi önemli şekilde engellenmeye devam etmiştir. Güneydoğu’da zorla görevden alınan belediye liderlerinin yerine hükümet tarafından atanmış kayyumlar getirilmesine devam edilmiştir,” sözünü kullandı.

Güneydoğu’da tasa verici durum
Rapor, Güneydoğu’da durumun “çok korku verici” olmaya sürdüğünü kaydetti. Hükümetin Ekim 2021’de Suriye ve Irak’a sınır ötesi operasyon yetkisini iki seneliğine uzattığını ve bu süreçte operasyonların sürdüğünü kaydeden rapor, AB’nin terör listesinde yer alan PKK’nın eylemleri nedeniyle sınır bölgelerindeki durumun istikrarsızlığını sürdürdüğünü belirtti. AB, Türkiye’nin terörle çabasını yasal bulduğunu lakin bunun hukukun üstünlüğü, insan hakları ve temel haklar çerçevesinde yapılmasını gerektiğini kaydetti. AB raporuna göre, sivil topluma ilişkin mevzularda da gerileme sürdü. Sivil toplum artan bir baskıyla karşı karşıya ve ifade, toplanma gibi haklarını sınırlamak durumunda kaldı.

Yargıda da gerileme devam etti
AB’ye göre, önemli gerilemenin sürdüğü bir öbür alan yargı. Raporda, “2016’dan bu yana gözlemlenen önemli gerileme rapor döneminde devam etmiştir. Bilhassa, sistemsel olarak yargı bağımsızlığı eksikliği ve hâkim ve savcılar üzerindeki metoda aykırı baskıya ilişkin olmak üzere telaşlar devam etmiştir. Bilhassa Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi kararlarının uygulanmasının reddedilmesiyle kontaklı olarak, yargının uluslararası standartlara ve Avrupa standartlarına bağlılığına ilişkin kaygılar artmıştır,” değerlendirmesi yapıldı. İnsan hakları ve temel haklar alanlarındaki kötüleşmenin sürdüğünü, olağanüstü hâl sırasında getirilen önlemlerin birçoğunun hala yürürlükte olduğunu anımsatan AB raporu, Türkiye’nin mevzuat ve uygulamalarını Avrupa İnsan Hakları Kontratı (AİHS) ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) içtihadı ile uyumlu hâle getirmesi gerektiği ikazında bulundu. Raporda, “Türkiye’nin bilhassa Selahattin Demirtaş ve Osman Kavala davalarında AİHM kararlarını uygulamayı reddetmekte ısrar etmesi, yargının uluslararası standartlara ve Avrupa standartlarına bağlılığı ve Türkiye’nin hukukun üstünlüğünü ve temel haklara hürmet gösterilmesini güçlendirme taahhüdü hakkında önemli tasaya sebep olmaktadır. Avrupa Kurulu tarafından Kavala davası kararının uygulanmaması nedeniyle Şubat 2022’de Türkiye aleyhine başlatılan ihlal prosedürü, Türkiye’nin Avrupa Kurulu üyesi olarak taahhüt ettiği insan hakları ve temel özgürlükler standartlarından uzaklaştığının bir öbür göstergesi olmuştur,” dendi.

İfade özgürlüğü de problemli alan
AB’ye göre ifade özgürlüğündeki önemli gerileme bu devirde de gözlendi: “Devlet kurumları tarafından uygulanan kısıtlayıcı önlemler ve adli ve idari yollarla artan baskı, ifade özgürlüğünün kullanılmasını baltalamaya devam etmiştir. Gazeteciler, insan hakları savunucuları, avukatlar, yazarlar, muhalif siyasetçiler, öğrenciler, sanatkarlar ve sosyal medya kullanıcılarına karşı açılan ceza davaları ve mahkumiyetler devam etmiştir.” Toplanma ve örgütlenme özgürlüğü konusunda daha fazla gerilemenin yaşandığını kaydeden rapor, barışçıl şovların yasaklandığını ve güvenlik güçlerinin orantısız güç kullanımının gözlendiğini belirtti.

Raporda, en dezavantajlı kümelerin ve azınlık mensuplarının haklarının daha iyi korunması gerektiği vurgulanırken, “Azınlıklara (özellikle lezbiyen, gey, biseksüel, transseksüel, interseks ve queer (LGBTIQ) bireylere yönelik toplumsal cinsiyete dayalı şiddet, ayrımcılık ve nefret söylemi hâlâ önemli bir kaygı hususudur,” tespitine yer verildi.

Türkiye’nin mülteci siyasetine övgü
Raporda, ilerlemenin görüldüğü ender alanlardan biri göç ve iltica siyaseti oldu. 2016’da yapılan Türkiye-AB muahedesinin yürürlükte olduğunu, bu tarihten bu yana sistemsiz mülteci geçişinde çok büyük azalmalar olduğunu kaydeden rapor, “Türkiye, dünyadaki en büyük mülteci nüfuslarından birine ev sahipliği yapmak ve onların muhtaçlıklarını karşılamak için çok önemli eforlar sarf etmeye devam etmiştir,” dendi. Dış siyasette Türkiye’nin AB siyasetlerine ahenginin yalnızca yüzde 7 olduğunu, Türkiye’nin tek taraflı bir dış siyaset izlediğini kaydeden rapor, Rusya’nın Ukrayna saldırmasıyla başlayan savaş sürecinde Türk hükümetinin uyguladığı politikayı olumlayan sözler içerdi. Rapor, “Türkiye Ukrayna ve Rusya arasında müzakereleri kolaylaştırmayı ve tansiyonun azaltılması ve ateşkesin sağlanması üzerinde çalışmayı amaçlamıştır. Ayrıyeten Ukrayna tahılının ihracatını kolaylaştırmak için diplomatik bir teşebbüste bulunmuştur. Ukrayna ve Rusya’nın 22 Temmuz’da İstanbul’da BM ve Türkiye’nin kolaylaştırıcılığında vardığı anlaşma, mutabakatın uygulanmasında da kolaylaştırma sağlayan Türkiye’nin yapan rolü olmadan mümkün olamazdı,” dedi.

Lakin rapor, Türkiye’nin Rusya’ya uygulanan yaptırımları uygulamaktan kaçındığını ve bu ülkeyle ekonomik ve ticari ilgilerini geliştirmek için bir anlaşma imzaladığını not etti.

Doğu Akdeniz’de gerilim
Türkiye-AB arasında bilhassa 2020’de yaşanan Doğu Akdeniz tansiyonu, son periyotta yaşanan gelişmelerle birlikte raporda yer aldı. Türkiye’nin sondaj faaliyetlerine başlamamasına rağmen tansiyonun Nisan 2022’de yeniden ortaya çıktığını belirten rapor, tam üyeler Yunanistan ve Kıbrıs Cumhuriyeti’nin Ankara ile yaşadığı sıkıntılara geniş yer verdi. “Türkiye’nin, BM Kuralı’na uygun olarak, tartışmasız bir şekilde iyi komşuluk alakalarına, uluslararası mutabakatlara ve sıkıntıların barışçıl şekilde tahliline, gerektiği takdirde Uluslararası Adalet Divanına başvurmak suretiyle, bağlı kalması gerekmektedir,” tabirlerine yer verilen raporda, daha evvelki AB tepelerinde alınan kararlar da anımsatıldı.

Mali riskler arttı, piyasa iktisadının işleyişi tasa verici
Raporun ekonomi ile ilgili kısmında, Türkiye’nin üyelik için ekonomik kriteleri karşılama konusunda ileri seviyede olduğu lakin rapor döneminde ilerleme kaydedilmediği belirtildi. Raporda, “Para siyasetinin yürütülmesi, kurumsal ve düzenleyici ortam çok önemli ögelerde gerileme olduğundan, Türkiye’nin piyasa iktisadının düzgün işleyişine ilişkin önemli tasalar devam etmektedir,” dendi. Türk iktisadının COVID-19 krizinden güçlü bir şekilde toparlanarak 2021’de yüzde 11,4; Ukrayna savaşı tesirlerine karşın 2022’nin ilk yarısında da yüzde 7’den fazla büyüdüğünü kaydeden AB raporu, “Ülkenin aşırı gevşek para siyaseti ve siyaset güvenilirliğindeki eksiklik lirayı zayıflatmış; resmi enflasyonu yirmi yılın en yüksek düzeyi olan %80’in üzerine çıkarmıştır.

İthal malların fiyatlarının yükselmesi, artan belirsizlik ve düşük uluslararası rezerv düzeyleri söylediği söz edilen olduğunda büyük bir kırılganlık olmayı sürdüren dış dengesizlikleri genişletmiştir,” tespitinde bulundu. Rapor, “Bütçenin icrası planlanandan daha iyi bir performans göstermiş; lakin, devlet borcu artmış ve maliye siyaseti, artan enflasyonu frenlemeye ve yerel para ünitesini desteklemeye yönelik başarısız teşebbüslerin yükü altında giderek artan bir baskı altına girmiştir,” dedi.

Merkez Bankası siyasi baskı altında
Rapor, izlenen siyasetler nedeniyle iktisatla ilgili başlıklarda kriterlerin karşılanmasında ilerleme sağlanamadığı şu tabirlerle tespit etti: “Ekonomi ile ilgili fasıllarda, ekonomi ve para siyasetinde devam eden gerileme, fiyat istikrarının sağlanması ve enflasyon beklentilerinin sabitlenmesinde etkisiz siyasetlerle kendisini göstermiştir. Merkez bankası hala önemli siyasi baskı altındadır ve fonksiyonel bağımsızlığının yeniden tesis edilmesi gerekmektedir.”

Dışişlerindentepki
Dışişleri Bakanlığı, geçen yıllarda olduğu, raporun yayımlanmasından çabucak sonra Ankara’nın raporda belirtilen mevzulara ilişkin resmi görüşünü ve tepkisini yazılı bir açıklamayla iletti. Raporun, AB’nin “Türkiye’ye yönelik stratejik bakış açısından uzak ve vizyonsuz yaklaşımını” bir defa daha gözler önüne serdiğini belirten Dışişleri, “Aday ülke Türkiye’ye karşı sorumlulukların göz arkası edildiği ve ikili standartlı bir yaklaşımın sergilendiği bu rapor, AB’nin Türkiye’ye ilişkin taraflı tavrının bir öbür örneğidir,” değerlendirmesinde bulundu. Dışişleri, raporun bilhassa siyasi kriterler, yargı ve temel haklarla ilgili kısımlarını eleştirirken, “Mesnetsiz iddiaları ve haksız tenkitleri kabul etmiyoruz. Müzakere fasılları önündeki siyasi mahzurları kaldırmayan AB’nin, siyasal sistemimize, siyasetçi ve yöneticilerimize, ülkemizdeki temel hak ve özgürlükler ile kimi yargı kararlarına ve terörle uğraşımıza yönelik haksız tezlerini tümüyle reddediyoruz,” dedi.

Raporun Doğu Akdeniz ile ilgili kısmın Kıbrıs Cumhuriyeti ve Yunanistan’ın “hukuk dışı ve maksimalist görüşlerini yansıttığı tenkidinde bulunan Dışişleri açıklamasında, “Raporda Kıbrıs Türklerinin yok sayılması ve ülkemiz ile KKTC’nin görüşlerine hiçbir şekilde yer verilmemesi ise raporun kimlerin çıkarlarını gözeterek kaleme alındığını açıkça ortaya koymaktadır. AB’nin deniz yetki alanlarının belirlenmesinde uluslararası bir yargı organı olmadığını tekrar hatırlatıyoruz. AB’nin bu şekilde hareket etmesi hem kendi müktesebatına hem de uluslararası hukuka terstir,” tabirlerine yer verildi. AB’nin Türkiye’nin yaptırımlara katılmamasını eleştirmesini “garabet” olarak niteleyen Ankara, “Ukrayna’dan tahıl ihracatının ve savaşan taraflar arasındaki esir takasının lakin Türkiye’nin unsurlu yaklaşımı sayesinde gerçekleşebildiğini bir defa daha vurguluyoruz,” dedi. Dışişleri açıklaması, “AB mevcut jeopolitik sınamaları dikkate alarak, Türkiye’yi ihtiyacı olduğunda kapısını çalabileceği üçüncü bir ülke olarak değil, müzakere eden bir aday ülke olarak görmeli ve ahde vefa prensibinin gereklerini yerine getirmelidir. AB’nin raporları, lakin bu türlü bir yaklaşım benimsendiğinde, tarafımızca ciddiye alınacaktır,” değerlendirmesine de yer verdi.