Garantili 50 bin sterlini mi, %50 ihtimalle 1 milyon dolar mı tercih edersiniz?

Size anında 50 bin sterlin almak veya % 50 şansla 1 milyon sterlin kazanmak arasında seçim yapma şansı verilseydi, hangisini seçerdiniz? Uluslararası araştırma ve veri analizi firması YouGov, yakın dönemde 4600 İngiliz yetişkine benzer bir ikilem sundu. Sonuç ne oldu? Katılımcıların neredeyse dörtte üçü (%73) 50 bin sterlini şimdi alacaklarını söyledi. Ankete katılanların beşte birinden biraz fazlası (%21) 1 milyon sterlinlik şansı tercih ederken, % 6’sı ise ne yapacağına karar veremedi. Cinsiyetler arasında belirgin bir fark vardı. Kadınların % 82’si 50 bin sterlinlik seçeneği tercih ederken, erkeklerin % 63’ü aynı seçeneğe gitti. Anket başlangıçta yalnızca İngiltere’de yapılmıştı ve sonuçları sosyal medyada tartışmalara yol açmıştı. Bir yorumcu, “Britanya, yeryüzündeki en riskten kaçınan toplum olmalı!” derken, bir diğeri de “İşte İngiltere’nin sorunu bu!” diye belirtti. Ama bu gerçekten doğru mu? İngilizler mantıksız bir şekilde riskten kaçınıyor mu?

Eldeki kuş
Getty Images Finansal kararlarımızı genellikle tek bir matematiksel hesaplama yaparak vermeyiz. Bu anlatıya meydan okuyanlardan biri de BBC ekonomi editörü Faisal Islam. Ona göre, meseleyi yalnızca olasılık sorunu olarak görmek çok kısıtlayıcı.

“Yazı turayı kabul etmenin doğru olduğunu varsayanlar, çok bilgili olduklarını ve 50 bin sterlinlik kesinliği kabul etmenin temelde aptallık olduğunu düşünüyorlar. Ancak ironi şu ki, bu Ekonomi 101’dir. Davranışsal ekonomide Karar Teorisi dediğimiz şey.” Ona göre, olasılığı sonuçla çarparak hesaplanan ‘beklenen değer’, aslında beynimizin çalışma şeklini veya karar verme biçimimizi yansıtmamakta. İslam, neredeyse 300 önce temel bir kavrayış geliştiren İsviçreli matematikçi Daniel Bernoulli’nin (1700-1782) çalışmalarına işaret ediyor: İnsanlar paraya yalnızca matematiksel bir şekilde değer vermezler. Kısacası, bir şeyin parasal değeri, kişisel değeriyle aynı değildir. Getty Images Daniel Bernoulli’nin eski bir illüstrasyonu Bernoulli’nin çalışmaları, azalan marjinal fayda kavramının temellerinin atılmasına yardımcı oldu. Bu kavram, bir kişinin bir şeyin her ek biriminden elde ettiği fayda veya tatminin, o şeyden daha fazla edindikçe azalma eğiliminde olduğu fikri. Örneğin: Bu bağlamda, birçok İngiliz’in şu anda yaşadığı mali sıkıntı göz önüne alındığında, 50 bin sterlinlik kesinlik son derece cazip görünüyor. Sonuçta, resmi istatistiklere göre bu rakam, İngiltere’deki tam zamanlı çalışanların ortalama yıllık maaşından 10 bin sterlin daha fazla. Ancak bu, etkili olan tek faktör değil. Bir diğer önemli fikir ise Beklenti Teorisi.

Kaybetme korkusu
Beklenti Teorisi, Daniel Kahneman ve Amos Tversky’nin 1979’da yayınladığı çığır açıcı bir makaleden kaynaklanmakta ve davranışsal ekonominin temellerinden biri olarak kabul edilmekte. İnsanların farklı finansal sonuçlar arasında seçim yaptığı kapsamlı kontrollü araştırmalara dayanarak, ikili, insanların risk ve ödülü nasıl değerlendirdiğine dair bir dizi etkili sonuca ulaştı. Getty Images Sorunun en önemli yönlerinden biri, ne olursa olsun belirli bir miktarın garanti edilmiş olması. Araştırmanın bulgularından biri, insanların küçük olasılıklara çok fazla, orta ve büyük olasılıklara ise çok az önem verme eğiliminde olmalarıydı.

İnsanlar ayrıca para ve riskle ilgili kararlarını bir referans noktasına göre alıyorlar. Örneğin, bir arkadaşınızla girdiğiniz bahiste 10 sterlin kaybettikten sonra, baştan 20 sterlin bahse girmektense, kaybettiğiniz parayı geri kazanmak için 10 sterlin daha riske atmaya daha istekli olabilirsiniz. Başka bir deyişle, mutlak terimlerle düşünmüyorsunuz. Referans noktanıza göre düşünüyorsunuz. Çalışmanın en ünlü sonucu ise şu: “Kayıplar kazançlardan daha büyük görünüyor.” Para kaybetmenin verdiği rahatsızlık, aynı miktarı kazanmanın verdiği zevkten daha büyük görünüyor. İnsanlar, zaten sahip oldukları şeyleri kaybetmekten kaçınmaya büyük önem veriyorlar. 1 milyon sterlinlik şansı seçerseniz ve kazanamazsanız, 50 bin sterlin kaybetmiş gibi hissediyorsunuz. Birçok insan için bu çok büyük bir para. İngiltere’de, konut ve emeklilik maaşları hariç, İngilizlerin sadece yaklaşık % 25’inin 50 bin sterlin veya daha fazla finansal varlığı var. Dağılımın diğer ucunda ise % 25’inin 300 sterlinden daha az parası bulunuyor. Ancak, genel olarak daha az kazanmalarına rağmen, ankete göre 18-24 yaş arası diğer yaş gruplarına göre 1 milyon sterlinlik bahsi oynamaya daha istekliydi. Bu yaş grubunun % 28’i yazı tura atmayı göze alırken, 65 yaş üstü kişilerin sadece % 11’i bu riski almaya hazırdı. Cinsiyet ve yaşın yanı sıra, bazı çevrimiçi kullanıcılar kültürel farklılıkların da rol oynayabileceğini öne sürdü. Çevrimiçi tartışmaya katılan bazı Amerikalılar, diğer milletlerden insanların daha fazla risk almaya istekli olabileceğini belirtti. Bu nedenle, birkaç gün sonra YouGov’un aynı soruyu Amerika Birleşik Devletleri’nde sorması yerinde bir hareketti. Sonuçlar oldukça benzerdi. Bu makale, BBC’nin More or Less adlı dizisinin bir bölümüne dayanıyor. ( BBC )