NATO’da Trump için gergin bekleyiş: Savunma harcamalarını artırmak mümkün mü, Türkiye ne diyor?

NATO, ABD’de tekrar başkanlık koltuğuna oturmaya hazırlanan Donald Trump’ın 20 Ocak’ta göreve başlamasını tedirginlikle bekliyor

İlişkilerdeki ilk imtihan savunma harcamaları olacak.

NATO’da mevcut karar göre üye ülkelerin gayrisafi yurt içi hasılalarının %2’sini savunma harcamalarına ayırmaları bekleniyor.

Trump, bu maksadın %5’e yükseltilmesini istiyor.

NATO Genel Sekreteri Mark Rutte de sık sık Rusya’nın savunma yatırımlarındaki artışına dikkat çekiyor.

Hatta geçtiğimiz günlerde müttefikleri “Savaşta değilizbarışta da değiliz” diyerek uyardı ve savunma harcamalarının artırılması davetinde bulundu.

Ancak İttifak’ın Avrupa kanadında ve Kanada’da bu yeni amacın gerçekçi olup olmadığı tartışılıyor.

NATO kulislerinde savunma harcamalarının %5’e çıkarılmasını destekleyen ülkelere rastlamak mümkün değil.

Genel kanı %2’nin üzerine çıkılması gerektiği%3’ün daha gerçekçi olduğu yönünde.

Türkiye, 2024’te %2.09 ile ilk defa amacın üzerine çıktı.

BBC Türkçe‘ye konuşan Türk yetkililer, Ankara’nın önümüzdeki yıllarda da %2 amacının üzerinde kalacağını tahmin ediyor.

NATO’nun savunma harcamaları konusunda son kararını Haziran ayına kadar vermesi bekleniyor.

Trump ne istiyor?

Trump, seçim kampanyasının başında NATO’da siyaset değiştirme niyetini açıkça ortaya koydu.

Hatta savunma harcamalarını artırmayan ülkeleri Rusya’ya karşı savunmayacağını dahi ima etti.

Trump bu söylemi ilk defa 2018’deki NATO Tepesi’nde kapalı kapılar gerisinde dile getirmişti.

Sonrasında 2022’deki bir aktiflikte bu bakış açısını tekrarladı.

10 Şubat 2024’te Güney Carolina’daki seçim mitinginde ise bir adım daha ileri gitti.

Trump bu mitingde, mali yükümlülüklerini yerine getirmediğini düşündüğü NATO müttefiklerinden herhangi birine saldırması için Rusya’yı “teşvik edeceğini” söyledi.

Trump, NATO üyelerine hitaben “Ödemek zorundasınız! Faturalarınızı ödemek zorundasınız” dedi.

Pazarlık taktiği mi?

Brüksel’de Trump’ın ilk görev döneminde ortaya koyduğu öngörülemezliğe dikkat çekiliyor.

Bu bağlamda son çıkışlarının blöf mü gerçek mi olduğunu anlamanın zorlaştığı yorumları yapılıyor.

Trump’ın %5 çıkışı çoğu çevre tarafından pazarlık taktiği olarak bedellendiriliyor.

Trump’ın ilk görev döneminde yaptığı gibi şok tesiri yaratma ve çıtayı yüksekte tutarak maksadın mümkün olduğu kadar yukarı çıkmasını sağlama yaklaşımı izlediği yorumları yapılıyor.

Trump geçmiş devirde de önce %4 vurgusu yapmış lakin sonrasında bu oran konusunda ısrarcı olmamıştı.

‘Savaşta değilizbarışta da değiliz’

Hollanda Başbakanı olduğu devirde Trump’la yakın bir bağ kuran NATO Genel Sekreteri Mark Rutte savunma harcamaları maksadının artırılmasına yönelik davetleri doğru buluyor.

Rutte, Ukrayna savaşından bu yana Rusya’nın savunma yatırımlarındaki artışa dikkat çekerek müttefik ülkeleri hareketlendirmeye çalışıyor.

Mesela 13 Ocak’ta Avrupa Parlamentosu Dışişleri Komitesi’ndeki konuşmasında, “Savaşta değilizfakat barışta da değiliz” dedi.

Mevcut maksadı tutturma eforlarını takdir ettiğini söyleyen Rutte, bu konuşmada “Yüzde iki kesinlikle kâfi değil. Müttefiklerin önümüzdeki yıllarda güvende kalmak için %2’den çok daha fazla harcama yapması gerekecek” dedi.

Rutte, ABD’nin hala NATO’da harcanan tüm paranın %60’ından fazlasını üstlendiğini vurguluyor.

NATO’da yapılan hesaplar 2024’te müttefiklerin toplam savunma harcamalarının 1.4 trilyon dolar olacağına işaret ediyordu.

Bu ölçüde ABD’nin hissesi yaklaşık 968 milyar dolar, diğer 31 ülkeninki ise toplam 507 milyar dolar olarak hesaplandı.

Hangi ülke nerede duruyor?

NATO kulislerinde de %5’i makul bulan bir isme rastlamak pek mümkün değil.

Hemen her ülke bu oranı tutturmanın siyasi ve ekonomik açıdan mümkün olmadığını vurguluyor.

Bununla birlikte genel kanı %2’nin de artık sürdürülebilir olmadığı yönünde.

İtalya Savunma Bakanı Guido Crosetto, 8 Ocak tarihinde yaptığı bir açıklamada tartışmalarla ilgili “Şu anda dünyadaki çabucak hemen her ulus için imkansız olan %5 olacağını sanmıyorum” dedi.

Ancak yeni maksadın %2’den fazla olacağı yorumunu yaptı.

Almanya Başbakanı Olaf Scholz ve 23 Şubat’ta yapılacak erken seçimlerde halefi olma ihtimali bulunan Hristiyan Demokrat Birlik (CDU) lideri Friedrich Merz de maksadı gerçekçi bulmuyo

Merz, bir Alman televizyonuna yaptığı açıklamada, “Yüzde 2, 3 ya da 5’lik maksatların temelde hiçbir ehemmiyeti yok. Belirleyici olan kendimizi savunmak için gerekeni yapmamızdır” dedi.

Avrupa Parlamentosu Savunma Alt Komitesi Başkanı Marie-Agnes Strack-Zimmermann da Avrupa’nın harcamaları artırması gerektiğini söyledi fakat “keyfi” bir sayıya odaklanılmasına karşı ikazda bulundu.

Fransa‘da da %5 maksadı, mali açıkların boyutu nedeniyle erişilemez olarak niteleniyor.

NATO’nun ikinci büyük ordusuna sahip olan Türkiye 2014-2024 döneminde ortalama yüzde 1.58 düzeyindeydi.

Türkiye, 2024’te %2.09’la ilk defa amacın üzerine çıktı.

Türkiye artışa destek veriyor

Türkiye, mevcut güvenlik ortamında %2 oranının artırılmasını destekliyor.

Bununla birlikte yüzde 5 gayesi için belirlenmiş spesifik bir yaklaşım yok.

BBC Türkçe‘ye konuşan Türk yetkililer, NATO’da bu yıl belirlenecek kabiliyet amaçlarına ulaşılabilmesi için aslında %2’nin olabildiğince üzerine çıkılması gerektiğinin altını çiziyor.

Aynı yetkililer, gerek F-16 modernizasyonu gerekse Eurofighter alımıi adımlarla Türkiye’nin %2’nin üstündeki pozisyonunu önümüzdeki yıllarda da pekiştirerek sürdüreceği görüşündeler.

Türkiye, NATO’daki müttefiklerine savunma harcamalarına odaklanılan bir periyotta üye ülkeler arasındaki kısıtlamaların kaldırılmasının ehemmiyetini de her fırsatta hatırlatıyor.

Türk yetkililere göre savunma harcaması kadar yetenek geliştirmek, üretim yapabilmek ve kuvvet yapısına katkıda bulunabilmek de önemli.

Çözüm yüzde 3 formülü mü?

Analizlerde en çok rastlanan oran ise %3.

Savaş senaryolarına hazırlıklı olunması gerektiğini belirten NATO Askeri Komite Başkanı Amiral Rob Bauer, Brüksel’de düzenlenen bir konferansta şöyle konuştu:

“Yeni planların uygulanabilir olması için gereken toplam oran gayrisafi yurt içi hasılanın %2’sinden çok %3’üne yakındır.”

Yüzde 3 oranının Trump’ı tatmin etmeyeceğini düşünenler ise %3,5’e işaret ediyorlar.

Her iki oran da %5’e kıyasla makul görünse de tutturulması yıllar alabilir.

Savunma harcamalarına ilişkin %2 gayesi 2014’te belirlenmişti.

O tarihte gayesi yalnızca ABD, Yunanistan ve İngiltere tutturuyordu.

Aradan geçen 11 yıla karşın bu maksadı hâlâ tutturamayan ülkeler var.

NATO’nun geçtiğimiz aylarda açıklanan son bilgileri, 2024’te 32 İttifak üyesinden 24’ünün amacı aştığını gösteriyor.

Polonya %4.12’yle ilk sırada yer alırken bu ülkeyi Estonya (%3.43) ve ABD (%3.38) izliyor.

Yüzde 2’ye şimdi ulaşamayan NATO üyeleri ise Hırvatistan (%1.81), Portekiz (%1.55), İtalya (%1.49), Kanada (%1.37), Belçika (%1.30), Lüksemburg (%1.29), Slovenya (%1.29) ve İspanya (%1.28).

Yeni oran ne zaman netleşecek?

Konuya ilişkin tartışmalar Trump daha görevi devralmadan başladı.

Hatta Trump’ın grubuyla Avrupalı müttefik ülkelerin yetkilileri arasında temas olduğu da medyaya sızdı.

Yeni orana ilişkin kararın bugünden yarına netleşmesi söylediği söz edilen değil.

Öncelikle her ülke kendi değerlendirmesini yapacak.

Bazı NATO üyesi Avrupa ülkeleri ikili ve çoklu temaslarla mevzuyu şimdiden masaya yatırıyor.

Sonrasında NATO içinde istişarelere geçilecek.

Konu öncelikle savunma bakanları seviyesinde ele alınacak.

Nihai kararın ise haziran ayında Hollanda’da yapılacak NATO Lahey Tepesi’ne kadar verilmesi öngörülüyor.

Orana ilişkin kararın, NATO’daki her kararda olduğu gibi, oybirliğiyle alınması gerekiyor.