Türkiye İnsan Hakları Vakfı’ndan Maside Ocak açıklaması: AYM, cezasızlığa kapı aralamamalı

Türkiye İnsan Hakları Vakfı; Anayasa Mahkemesi’nin (AYM) Cumartesi Anneleri’nin 700. buluşmasında gözaltına alınan Maside Ocak’ın müracaatına ilişkin olarak verdiği harar hakkında “AYM, cezasızlığa kapı aralamamalı” dedi.

Cumartesi Anneleri’nin 25 Ağustos 2018 tarihinde gerçekleştirmek istedikleri 700. buluşması engellenmiş, kayıp yakınlarına yönelik polis müdahalesinde çok sayıda kişi gözaltına alınmıştı. Gözaltına alınanlar arasında, 1995 yılında gözaltında kaybedilen Hasan Ocak’ın kardeşi Maside Ocak da yer alıyordu. Ocak’ın kolluk vazifelileri ve amiri hakkındaki suç duyurusunu değerlendiren Başsavcılık “soruşturmaya yer olmadığı” kararı vermiş, yapılan itiraz İstanbul Sulh Ceza Hakimliği tarafından reddedilince Ocak belgeyi Anayasa Mahkemesi’ne taşımıştı.  AYM, Ocak’ın müracaatında toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenleme hakkının ihlal edildiği yönünde karar verse de, işkence kötü muamele tezinin “dayanaktan mahrum olduğuna” hükmetmişti.

Yüksek mahkeme kararında, Türkiye İnsan Hakları Vakfı’nın (TİHV) Maside Ocak için düzenlediği tıbbi değerlendirme raporunu ise “raporun düzenleme tarihi” gerekçesiyle kanıt olarak kabul edilemez bulduğunu belirtmişti.

“Zorunlu açıklama” 

TİHV, AYM’nin bu kararına ilişkin “Kamuoyuna Zarurî Bir Açıklama” başlığıyla bir değerlendirme yayınladı. Kuruluşundan bu yana işkence ve kötü muameleye maruz kalan 21 bini aşkın şahsa tedavi ve rehabilitasyon hizmeti veren TİHV’in, BM onaylı İstanbul Protokolü’nün (İşkence ve Diğer Zalimane, İnsanlık Dışı ya da Aşağılayıcı Muamele ya da Cezaların Tesirli Biçimde Soruşturulması ve Belgelendirilmesi için El Kılavuzu) hazırlanmasına öncülük eden kurumlardan biri olduğu belirtilen açıklamada, İstanbul Protokolü’nün 2022 baskısının hazırlanmasında BM organları dışında görev alan 4 temel kurumdan birinin tekrar TİHV olduğu hatırlatıldı.

Açıklamada, İstanbul Protokolü’nün tüm devletler tarafından bağlayıcılığı olan bir evrak niteliği hatırlatılarak, “TİHV, işkence ve diğer kötü muamelenin saptanması, belgelenmesi, tedavi ve rehabilitasyonu mevzularında ulusal ve uluslararası seviyede özel bir yere ve birikime sahiptir. Tüm bunlar TİHV’i, İstanbul Protokolü’nü temel alarak bir açıklama yapma sorumluluğuyla karşı karşıya bırakmıştır” denildi.

“Tıbbi değerlendirme süreci 1 yıl değil 2 gün sonra başladı” 

Açıklamada, AYM’nin TİHV’in tıbbi raporunun bir yıl sonra hazırlanması gerekçesiyle “delil olarak kabul edilemez” bulmasına da karşılık verildi. Tıbbi değerlendirmelerin AYM’nin tezinin bilakis bir yıl sonra değil olaydan iki gün sonra başladığı, 28 Ağustos tarihinde Ocak’ın MR incelemesinin yapıldığı, ruhsal değerlendirmenin ise olaydan yaklaşık bir ay sonra başladığı tarihleriyle birlikte aktarıldı. Raporun ise bu tıbbi değerlendirmeler ışığında avukatın talebi üzerine bir yıl sonra İstanbul Protokolü’ne uygun bir biçimde hazırlandığı ifade edildi.

Ayrıca AYM’nin klinik bulgulara dayalı nedensellik bağının kabul edilebilirliği üzerine tıbbi bir bilgiye dayanmadan değerlendirme yapması eleştirildi ve “hatalı bir değerlendirme” olarak nitelendirildi.

“13 saniyede yordama uygun muayene ne kadar mümkün ?”

TİHV, AYM’nin müracaatçı Maside Ocak hakkında olay günü yapılan muayene süreçlerinde “herhangi bir darp izine rastlanmamasını” Ocak’ın iddiası aleyhine kanıt kabul etmesini de eleştirdi. AYM’nin bu kararıyla işkence ve kötü muamele tezlerini sanıklar istikametinden belirsizleştirip, cezasızlık yolunu açtığı tespiti yapıldı.

Vakıf açıklamasında, kanıt kabul edilen muayene ve rapor tanzimi için belirtilen müddetler ele alındığı, ilk muayene için bireylere ayrılan mühletin 30 saniye, ikinci muayene ise yalnızca 13 saniye olduğuna dikkat çekilerek şunlar belirtildi:

“AYM kararında destek alınan Genel Adli Muayene Raporlarının tümü, İHAM kararlarında söz konusu (olaya ilişkin bilgiler, muayene edilen kişinin şikayetleri, fizikî yaralanmalar ve psikiyatrik muayene) kısımları içermeyen, fizikî bir değerlendirmenin yapılıp/yapılmadığı dahi anlaşılamayan evraklardır.

“Anayasa Mahkemesi’nin destek aldığı, yalnızca İstanbul Protokolü ve CPT standartları değil ulusal mevzuatta yer alan taban tıbbi standartlar bakımından dahi eksik ve yanılgılı olan dokümanların sağlık raporu olarak değerlendirilebilmesi imkanlı değildir. 

İstanbul Protokolü’ne uygun tıbbi rapor hazırlamak her ne kadar doktorlar dahil sağlık çalışanlarının yükümlülüğü ise de ilk bakışta bile yordamına uygun olmadığı fark edilen buna aynı yetersiz ve yanlışlı raporlara dayanarak karar kurulması, işkence ve diğer kötü muamele savlarına yönelik tesirli bir soruşturma yürütülmediğinin somut bir göstergesidir.”

“Yaralanma belirtisi olmaması, işkence olmadığına işaret etmez” 

İstanbul Protokolü’ne göre işkenceye maruz kalan bireylerde yaralanma belirtilerinin yokluğunun işkence ve kötü muamele tezini ortadan kaldırmayacağına değinilen açıklamada, fizikî bulgularla desteklenmediği şartlarda bile ruhsal değerlendirmeler sonucu elde edilen bulguların işkence ve kötü muamele iddialarının aydınlatılabilmesi için kâfi olduğu ifade edildi. Ayrıyeten, fizikî yahut ruhsal bulguların yokluğunun dahi işkence cürümlerinin gerçekleşmediği manasına gelmeyeceği, bu bulguların yokluğuna neden olabilecek etmenlerin belgelenmesinin de işkence iddialarının doğrulanmasında faydalı olabileceği dile getirildi.

“İşkence gören, herhangi bir vakitte başvurma hakkına sahiptir” 

Açıklamada, şu noktaya dikkat çekildi:

“İşkence ve kötü muameleye maruz kaldığı iddia edilen bireylerin rehabilitasyon ve/veya tıbbi değerlendirme raporları dahil giderim hakkı kapsamında, kendisinin seçtiği bir ya da daha fazla sağlık çalışanına, ihtiyaç duyduğu yahut şartlarının uygun olduğunu hissettiği herhangi bir vakitte başvurma hakkı vardır. Azabın üzerinden ne kadar zaman geçtiğine bakılmaksızın tıbbi muayene yapılmalıdır.”

“İspat yükü işkence görenin değil, devletin üzerindedir” 

“İşkence ve diğer kötü muamele iddiaları ile ilgili tesirli biçimde soruşturmanın başlatılması için buna maruz kalmış bireylerin kanıt sunma gerekliliği bir ön şart değildir” denilen açıklamada, İstanbul Protokolü’ne göre “zararın nasıl meydana geldiğine dair makul bir açıklama getirme yükümlülüğünün devletin üzerinde” olduğu hatırlatıldı. Aksi tavrın cezasızlıkla mücadeleye zarar vereceği belirtildi.

“Neden İstanbul Protokolüne atıf yapılmıyor?”

AİHM kararlarında, işkence ve diğer kötü muamele ilgili tezlerde hazırlanan tıbbi evrakların Avrupa İşkenceyi Tedbire Komitesi ve İstanbul Protokolü’nde tanımlanan prensip ve standartlarına uygun olması gerektiğine özel vurgu yapıldığına dikkat çekilen açıklamada, AYM’nin ise İstanbul Protokolü’ne ilk defa atıf yaptığı 4 Kasım 2015 tarihli kararından bugüne değerlendirdiği 945 karardan sırf 23’ünde protokole atıf yaptığı aktarıldı. Açıklamada, “AYM’nin kararlarında İstanbul Protokolü’ne yapılan atıfların bu derece düşük olması hayli düşündürücü ve cezasızlık ile mücadele açısından korku verici bir sorundur” denildi.

“Derhal, İstanbul Protokolü eğitimlerine başlanmalı” 

Açıklamada şunlar belirtildi:

“Anayasa Mahkemesinin bu kararı, işkence ve kötü muameleye maruz kaldığını iddia eden insanın haklarını hiç unutmamak kaydı ile, işkence ve kötü muamele iddialarının tesirli biçimde soruşturulması ve belgelendirilmesi konusunda ülkemizdeki sorunun geldiği boyutu, tüm bu meselelerin tahliline yönelik pek çok açıklamamızda da yer verdiğimiz kapsamlı programların derhal gerçekleştirilmesi gereğini ortaya koymaktadır. Tabipler dahil sağlık çalışanları ve hukukçulara yönelik İstanbul Protokolü eğitimlerinin maksada uygun bir şekildegerçekleştirilmesi için irade gösterilmeli ve gerekli adımlar çabucak atılmalıdır. TİHV olarak bu hususta kendi uygulamakta olduğumuz programların yanı sıra bu sürece her seviyede katkıda bulunmaya ve iş birliğine hazır olduğumuzu tüm kamuoyu nezdinde açıklıkla paylaşmak isteriz.”