Türkiye’nin dijital dönüşüm endeksi yüzde 2,8 düştü

HANDE BERKTAN

Bilişim Sanayicileri Derneği’nin (TÜBİSAD) hazırladığı Türkiye’nin Dijital Dönüşüm Endeksi Raporu’nun 2022 sonuçları, Türkiye’nin dijital dönüşümde 2019 yılından itibaren bir ilerleme kaydettiğini fakat 2022 itibariyle dijital dönüşümün izafi olarak duraksadığını gösteriyor.

Dijital Dönüşüm Endeksi 2019-2021 yılları için beş üzerinden sırasıyla 2,94, 3,06, 3,21 ile artan endeks oranı 2022 yılında yüzde 2,8 düşüşle 3.12’ye geriledi. Endeks değerlemesi 5 üzerinden yapılmakta olup, bedeller 139 ülkenin bilgileri birlikte kullanılarak hesaplanmakta.

Bloomberg HT için sorularımızı yanıtlayan TÜBİSAD Yönetim Kurulu Başkanı Levent Kızıltan, endekse ilişkin “Endeks verilerine bakıldığında, Türkiye’nin dijital dönüşüm için kapasitesinin uygun olduğunu ve 2019 yılından beri bu doğrultuda bir ilerleme kaydettiğini söyleyebiliriz.Ancak 2022 itibariyle dijital dönüşümün göreceli olarak duraksadığını gördük. 2022 yılında, endeksi oluşturan dört alt bileşenin de (Ekosistem, Yeterlilik, Kullanım ve Dönüşüm) endeks puanının düştüğü görülmektedir. 2021 yılında Türkiye’nin dijitalleşme notunu aşağı çeken en önemli bileşen “Ekosistem” bileşeni iken, 2022 yılında Türkiye’nin dijitalleşme notunu aşağı çeken en önemli bileşenin “Dönüşüm” olduğu ortaya çıktı. Türkiye’nin dijitalleşme notunu yukarı iten bileşen ise “Yeterlilik” bileşenidir” dedi.

TÜBİSAD Kızıltan “Dijital dönüşüm süreci dünya genelinde ivmelenirken Türkiye’de yavaşladı”

Kızıltan, dijital dönüşümü hızlandırma konusunda yapılması gerekenleri “Genel değerlendirme yapacak olursak, dijital dönüşüm endeksinde 2022 itibarıyla gözlemlenen gerilemenin olası iki sebebi var. Birincisi, yaklaşık bir yıldan fazla süredir Türkiye iktisadının karşı karşıya bulunduğu makro istikrarsızlık ve yatırım ortamının bozulması ve ikincisi ise dijital dönüşüm sürecinin dünyada ivmelenme gösterirken Türkiye’de yavaşlamış olmasıdır. Bunun tahliline gelince ayrıntılı ama ayrıntılı olduğu kadar da doğru siyasetlerle hayli kolaylaşabilecek adımlar atılması gerekiyor, kamu, özel kesim ve akademi iş birliğinde ortak hedefe koşmak önemli” şeklinde özetledi.

TÜBİSAD olarak hızlanan dijitalleşme trendlerinin Türkiye için getirebileceği fırsatları yakalayabilmesi, bu fırsatları birçok alanda değere dönüştürebilmesi için çalışmalarını sürdürdüklerini söyleyen TÜBİSAD YKB. Kızıltan “AR-GE ve Teknoloji Geliştirme Bölgeleri’nde (TGB) uzaktan çalışma şartlarının iyileştirilmesi, Türkiye genelinin Teknoloji Coğrafyası olarak sayılması, bireylerin özellikle de nitelikli genç insan kaynağının sertifikalandırılması, teşviklerden faydalandırılması için çalışmaların hızlandırılması gerekiyor, hepimize de misyonlar düşüyor. Orta gelir tuzağından çıkmanın da en tesirli yollarından biri olduğunu söyleyebiliriz” dedi.

“Finansmana erişim ve yüksek vergiler bilgi iletişim kesiminin gelişimini kısıtlayıcı faktörler”

Türkiye’de, Bilgi ve İletişim Teknolojileri Sektörü’nün (BİTS) gelişimini kısıtlayan faktörler arasında yer alan finansmana erişim problemleri, yüksek vergi yükleri ve Bilgi ve İletişim Teknolojileri’ni (BİT) kullanma maliyetlerinin yüksekliği 2022 yılına damgasını vuran makroekonomik gelişmelerin tesirine işaret etmekte.

Rapora göre, ankete cevap veren şirketlerin yarısından fazlasına göre döviz kurundaki artış beklendiği üzere satışlar, yatırımlar, ithalat, istihdam, karlılık ve verimlilikte düşüşe yol açtı. TL’nin değer kaybetmesi ihracat artışını getirmediği gibi borçlanmada artışa neden oldu. Enflasyondaki artışın tesirleri de aynı bir durum oluşturmuştur. Ankete karşılık veren şirketlerin yarısından fazlasına göre bu artış ithalat, satışlar, ihracat, yatırımlar, karlılık, verimlilik ve istihdamda azalışa, borçlanma da ise artışa yol açtı.

“Nitelikli işgücü teminindeki düşünceler bilgi ve iletişim teknolojilerini olumsuz etkilemekte”

Türkiye’de, Bilgi ve İletişim Teknolojileri Sektörü’nün (BİTS) gelişimini kısıtlayan faktörler itibarıyla geçmiş yıllardaki eğilimlerin genelde devam ettiği görülmektedir. Rapora göre, Türkiye’de Bilgi ve İletişim Sektörü’nün (BİTS) gelişimini kısıtlayan esas faktör daha evvelki yıllarda olduğu benzeri nitelikli işgücü temininde karşılaşılan güçlüklerdir. Fakat nitelikli işgücü temini sorunu daha evvelki yıllarda bir azalma eğilimi gösterirken 2022 yılında bu sıkıntıda bir sıçrama yaşanmıştır.
Rapor sonuçlarına göre, TL’deki değer kaybı, beyin göçünü hızlandırıyor
Bir öbür kısıtlayıcı faktör olarak görülen esnek istihdam düzenlemeleri de nitelikli işgücü temini sıkıntısının bir öteki boyutunu oluşturmakta. Nitelikli işgücü temini sorunu, TL’nin değer kaybının başta yazılım uzmanları olmak üzere kesime ilişkin uzmanlıklarda görülen beyin göçü üzerindeki hızlandırıcı tesiriyle birlikte yorumlanmalıdır. Gerçekten, iştirakçilerin en çok ihtiyaç duyduğu bilişim sektörü yetkinlikleri arasında başta gelen yazılım uzmanları olarak öne çıkıyor.

“Pandeminin dijitalleşmede ki olumlu tesiri devam etmekte”

Bu sene ankete eklenen sorularla dijitalleşmenin şirketlerin çalışma biçimleri üzerindeki tesirlerinde koronavirüs pandemisinin yol açtığı değişim değerlendirilmiştir. Buna göre koronavirüs pandemisinin dijitalleşme eğilimlerinde çok net bir hızlandırıcı tesir yaptığı ve bu tesirin kalıcı olduğu ortaya çıkmıştır. Ayrıyeten, anket sonuçları global değer zincirlerindeki değişimin şimdi şirketler üzerinde beklendiği kadar olumlu bir tesir yaratmamış olduğunu ortaya koydu.

Rapora göre, yüksek enflasyon ve TL.’deki değer kaybı dijital dönüşümde beklenen hızlanmayı ötelemekte

Anket iştirakçilerinin verdiği cevaplar Türkiye iktisadında 2023 yılında da makroekonomik istikrarsızlığın devam etmesinin mümkün olduğunu göstermektedir. Bu şartlar altında Türkiye için çok çok önemli olan dijital dönüşümde arzulanan hızlanmanın bir sonraki yıla ertelenmesi söylediği söz edilen olabilecektir. Raporun sonuçlarına göre, Türkiye’nin makroekonomik istikrarsızlık şartlarının iktisadın dijital dönüşümünü aşağı çektiği görülmekte. Yüksek enflasyon ve değer kaybeden TL, dijital dönüşüm için gereken altyapı ve becerilerdeki kısıtların aşılması için gereken şartları zorlaştırmakta.

Diğer ülkelerin dijital dönüşüm ivmesini müdafaasının da tesiriyle Türkiye bu süreçte geri düşmektedir.

“Türkiye’de STEM alanından yüksek öğretim mezunlarının sayısı azalıyor”

Okur-yazarlık ve okullaşma oranlarına göre bilhassa bilgi toplumu ve dijital dönüşümün gerektirdiği hünerler açısından çok daha çok önemli bir eğitim göstergesi ise STEM (bilim, teknoloji, mühendislik ve matematik) alanında yüksek öğretim mezunları istatistiği.

2020 yılı itibariyle, gelişmiş ve gelişmekte olan ülkeler arasında, her 1000 bireyde, 20-29 yaş aralığında STEM alanındaki yükseköğretim mezunları sayısının en yüksek olduğu ülkeler, Singapur, Almanya ve Hindistan.

STEM alanında yüksek öğretim mezunlarının en düşük olduğu ülkeler ise Brezilya, Türkiye ve Güney Afrika. STEM mezunlarının oranının en yüksek olduğu beş ülkede oran daha da yükselirken, en düşük olduğu üç ülkede ise düştü.

2020 yılında her 1000 şahısta, 20-29 yaş aralığında STEM alanındaki yükseköğretim mezunları sayısı Türkiye’de 15,21. Bu sayı 2018 yılına göre her 1000 bireyde beş kişilik bir düşüş olduğu manasına gelmekte. Çünkü bu oran 2018 yılında 19,44 olarak kaydedilmişti.

Bilgi ve İletişim Teknolojileri Sektörü’nde 5G, data yönetimi ve yapay zeka teknolojilerinin tesirli olması bekleniyor

Raporda Türkiye’deki dijital dönüşümün geleceğine dair teklifler de yer alıyor. Kesim üzerinde tesirli olacak teknolojiler bulut bilişim, 5G ve ötesi temas teknolojileri, yapay zekâ, büyük bilgi, siber güvenlik ve blok zinciri teknolojileri olarak karşımıza çıkıyor.

Dijital dönüşüm siyasetlerinin en çok önemli başlıklarından biri de data siyasetleri. Yapay zekaya dayalı uygulama alanlarının artacağı, bulut bilişime yatırımın önceliğini sürdüreceği, siber güvenlik ve mevcut sistemlerin modernizasyonu gibi alanların öncelik kazanacağı öngörülüyor. Data üretiminde görülen üstel artış, ülkeler tarafından yürürlüğe koyulan düzenlemelerle siber güvenlik ve data saklılığının değeri daha da artıracak. 2023 ve sonrasında üçüncü parti risk değerlendirmeleri ve risk yönetimi uygulamalarının şirketlerin odağında olması beklentiler arasında. Yakın gelecekte potansiyel tehditlerle mücadele hedefli modeller ve yatırımlar artacak.

“Nitelikli beyin göçünü azaltıcı siyasetler kamu ve özel bölüm işbirliği ile oluşturulmalı”

2022 Türkiye Dijital Dönüşüm Endeksi Raporu’na göre dal fark etmeksizin tüm şirketlerin ehil çalışanlarını mutlu edecek, bilhassa beyin göçünü engelleyecek stratejiler uygulaması gerekmekte. Beyin göçünün önüne geçmek ve gençlere daha iyi şartlar oluşturmak için kamu ve özel dal stratejik iş birliği yapmalıdır. Dijital ekonomi stratejileri ve siyasetlerini yönlendiren bir yönetişim modeli oluşturulmalı. Bu modelde kamu, bir dal oyuncusu benzeri değil, ekosistemin destekleyicisi olarak konumlanmalı.

“KOBİ’lere dijitalleşme süreçlerinde destek sağlanmalı”

Raporun sonuçlarına göre, dijital dönüşümün gereklilikleri ve süreçleri konusunda KOBİ’lerin bilgilendirilmesi gerekiyor. KOBİ’lere klâsik iş yapış biçimlerini değiştirmeleri, dijitalleşmeleri için destek verilmeli. KOBİ’lerin ölçek iktisadından yararlanabilmesi için gerekli iş modellerinin geliştirilmesi gerekiyor. KOBİ’lerin ihtiyaç duyduğu bilgi ve finansmana erişim meşakkatlerinin giderilmesi, iletişim dünyasındaki yerlerini güçlendirecek 5G yahut fiber yatırımların hızlanması ehemmiyet taşıyor.

“AR-GE harcamaları patente dönüşürse, verimlilik sağlanmış olur”

AR-GE harcamalarını tek başına yenilikçiliğin bir göstergesi olarak tanımlamak doğru olmasa da patent müracaat sayısıyla birlikte değerlendirildiğinde bir ülkedeki yenilikçiliğe ve yenilik faaliyetlerinin verimliğine dair yorum yapılmasına fırsat sağlamakta.

Yenilik ve Yatırım Ortamının bir diğer çok önemli göstergesi PCT (Patent İşbirliği Anlaşması) kapsamındaki patent müracaat istatistikleri. AR-GE harcamaları bir girdi ise, patent müracaatları da bir çıktı olarak görüldüğünden AR-GE harcamalarının verimliliği olarak yorumlanabilir.

Raporun sonuçlarına göre, 2021 yılı için Türkiye’de her bir milyon kişi başına düşen patent başvurusu sayısı 21,5. Gelişmekte ve gelişmiş ülkelerle kıyaslandığında bu sayının hayli düşük olduğu görülüyor. Öte yandan, bir evvelki yıl ile kıyaslandığında patent sayısında (20,22) epeyce sınırlı bir yükseliş olduğu da gözlendi.

“Japonya’nın kişi başına patent müracaat sayısı, Türkiye’nin yaklaşık 17 katı”

Bir milyon kişi başına patent müracaat sayısının en yüksek olduğu ülkeler Japonya, Güney Kore ve Finlandiya, en düşük olduğu ülkeler ise Brezilya, Hindistan ve Meksika’dır. Singapur’un bilhassa 2020’de çok önemli bir atılım yaptığı dikkati çekmektedir. Singapur kadar olmasa da Güney Kore ve Finlandiya’da da süratli artışlar görülmüştür. şekilde, İrlanda ve İsrail’de de patent müracaat sayısı süratli bir şekilde artmıştır.

Bir milyon kişi başına patent müracaat sayısı en yüksek ülke olan Japonya’nın kişi başına patent müracaat sayısı (399,9) Türkiye’nin yaklaşık 17 katı.

Türkiye’de alınan patentlerin yüzde 13’ü bilgi iletişim sektöründe iken G.Kore’de bu oran yüzde 50

2022 Yenilik ve Yatırım Ortamını dijital dönüşüm açısından doğru bir şekilde yorumlayabilmek için, patent müracaatlarının hangi dallardan yapıldığı da büyük kıymet arz etmekte. Bu nedenle, milyon kişi başına düşen patent müracaatlarını değerlendirirken, bilgi toplumuna geçişte en çok önemli kesim Bilgi ve İletişim Teknolojileri sektörü alanında yapılan patent müracaatlarını ayrıyeten ele alınyor.

BİT alanında kişi başına patent müracaat sayıları yüksek olan ülkeler, gelişmiş ülkeler arasında yer alıyor. Bu alanda da en yüksek performansa sahip ülkeler Güney Kore, Japonya ve Finlandiya, en düşük performansa sahip ülkeler ise Hindistan, Brezilya ve Meksika.

Türkiye’nin bir milyon kişi başına BİT alanındaki patent başvurusu sayısı 2,75. Bu istatistikle Türkiye, gelişmekte ve gelişen ülkeler arasında sondan yedinci pozisyonda. Türkiye’nin patent müracaatlarının yalnızca yüzde 13’ü BİT alanında yapılıyor. Meğer Güney Kore’de bu oran yüzde 50’den, Singapur ve Finlandiya’da ise yüzde 40’dan fazla.